Statystyki bywają zimne, ale za każdą z nich kryje się ludzkie życie, lęk oraz walka. Według danych Europejskiego Towarzystwa Onkologicznego (ESMO) choroby nowotworowe są drugą najczęstszą przyczyną zgonów w Unii Europejskiej. Każdego roku diagnozę słyszy ponad 2,5 miliona Europejczyków.
Choć medycyna rozwija się w błyskawicznym tempie, wciąż stoimy przed ogromnym wyzwaniem systemowym. Rak nie dyskryminuje, ale rzeczywistość bywa brutalna: dane z Europejskiego Rejestru Nierówności w Walce z Rakiem wyraźnie pokazują, że szanse na szybką diagnozę i skuteczne leczenie wciąż zbyt często zależą od zasobności portfela czy miejsca zamieszkania.
Zdrowie to jednak prawo człowieka, a nie towar. Profilaktyka nie może być luksusem dla wybranych – musi być powszechnie dostępnym fundamentem opieki zdrowotnej. Właśnie o tym przypomina nam obchodzony w dniach 25–31 maja Europejski Tydzień Walki z Rakiem (EWAC), koordynowany przez Europejską Koalicję dla Walki z Rakiem (ECL).
Europejski Kodeks Walki z Rakiem: Twoja tarcza obronna
Eksperci ze Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (IARC) stworzyli jasny zbiór zasad, który podpowiada, jak realnie obniżyć ryzyko zachorowania. Okazuje się że znaczną część nowotworów możemy bowiem „wyprzedzić” poprzez codzienne, świadome wybory.
Oto najważniejsze filary ochrony zdrowia, na które mamy bezpośredni wpływ:
Wolność od dymu: Unikanie tytoniu (w każdej postaci) oraz dymu tytoniowego w swoim otoczeniu.
Zdrowy talerz i ruch: Dieta bogata w warzywa, owoce i błonnik, a uboga w przetworzone mięso i cukier. Do tego regularna aktywność fizyczna, która pomaga utrzymać prawidłową masę ciała.
Ograniczenie alkoholu: Całkowita rezygnacja lub mocne ograniczenie spożywania procentów.
Mądre korzystanie ze słońca: Chronienie skóry przed promieniowaniem UV (stosowanie filtrów, unikanie solariów).
Ochrona przed substancjami rakotwórczymi (kancerogennymi): Przestrzeganie zasad BHP w miejscu pracy, jeśli mamy kontakt z azbestem czy chemią, oraz dbanie o czyste powietrze w domach.
Szczepienia ochronne: Przede wszystkim przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV), który odpowiada m.in. za raka szyjki macicy, oraz przeciwko zapaleniu wątroby typu B (HBV), chroniące przed rakiem wątroby.
Wczesne wykrywanie, czyli badania przesiewowe
Profilaktyka to nie tylko styl życia. To także regularne „przeglądy” organizmu. Narzędziem o udowodnionej naukowo skuteczności są badania przesiewowe (screeningowe). Ich cel jest prosty: wykryć zmiany przednowotworowe lub raka w tak wczesnym stadium, kiedy nie daje on jeszcze żadnych widocznych objawów, a szanse na całkowite wyleczenie są najwyższe.
W publicznym systemie ochrony zdrowia każdy z nas powinien mieć zapewniony równy dostęp do bezpłatnych programów ratujących życie. Do kluczowych badań, o których warto pamiętać, należą:
Cytologia – służy do wykrywania stanów przedrakowych oraz raka szyjki macicy na bardzo wczesnym etapie. Dostępna bezpłatnie i bez skierowania w przedziale wiekowym 25–64 lat. Powinna być wykonywana min. co 3 lata.
Mammografia – to badanie rentgenowskie (RTG) piersi, które pozwala wykryć nawet milimetrowe, niewyczuwalne dotykiem zmiany. Dostępna bezpłatnie i bez skierowania w przedziale wiekowym 45–74 lat. Powinna być wykonywana co 2 lata.
Kolonoskopia – polega na oglądaniu wnętrza jelita grubego; jej ogromną zaletą jest możliwość usunięcia polipów (przedrakowych zmian w ścianie jelita) podczas badania, zanim te zdążą przekształcić się w nowotwór. Dostępna bezpłatnie i bez skierowania w przedziale wiekowym 50–65 lat. Powinna być wykonywana raz na 10 lat.
Badanie PSA z krwi – pozwala na oznaczenie stężenia antygenu swoistego dla prostaty, co stanowi ważne wsparcie w diagnostyce raka prostaty. Dostępne bezpłatnie ale ze skierowaniem powyżej 50 roku życia, które należy wykonywać zgodnie z zaleceniami lekarza kierującego na badanie.
Czasami jednak standardowy kalendarz badań to za mało, bo każdy z nas rodzi się z inną mapą genetyczną. Jeśli w Twojej rodzinie pojawiały się już nowotwory, warto sprawdzić swoje indywidualne predyspozycje i z zasady wybierać się na kontrole w znacznie młodszym wieku i częściej niż w zaleceniach standardowych. Na przykład w Polsce jest ponad 110 tys. nosicielek i nosicieli mutacji w genie BRCA1, kilkukrotnie zwiększającym ryzyko zachorowania na raka piersi, szyjki macicy, prostaty i trzustki, a badania genetyczne są ogólnodostępne ze skierowaniem w poradniach genetyczno-onkologicznych w całym kraju. Jednakże częste kolejki i zagmatwanie systemu ochrony zdrowia, może wydawać się niektórym zbyt dużą przeszkodą i zniechęcić ich do niezmiernie istotnej prewencji. W tym miejscu z pomocą przychodzą nowoczesne rozwiązania, które starają się zdjąć z pacjenta ciężar zagubienia w systemie. Prozdrowotne aplikacje w naszych telefonach mogą stać się osobistym, mobilnym centrum zdrowia - jak np. Wellysa – pozwalając nie tylko ułożyć spersonalizowany plan profilaktyczny skrojony pod potrzeby danej osoby, ale umożliwiając też łatwy dostęp do testów genetycznych i diagnostycznych oraz szybką konsultację ze specjalistą w razie potrzeby, bez wielomiesięcznych kolejek.
Sygnały ostrzegawcze. Kiedy pilnie udać się do lekarza?
Badania profilaktyczne są kluczowe, ale równie ważna jest uważność na sygnały, które wysyła nam nasze ciało. Istnieją objawy, które bezwzględnie wymagają konsultacji lekarskiej. Nie muszą one oznaczać wyroku, najczęściej są skutkiem mniej groźnych schorzeń, ale ZAWSZE wymagają diagnostyki.
Co powinno Cię zaniepokoić?
Długotrwałe, niewyjaśnione zmęczenie, które nie mija po odpoczynku.
Nagły spadek masy ciała, mimo braku zmian w dicie.
Pojawienie się nowych znamion skórnych lub zmiana kształtu i koloru tych już istniejących.
Uporczywy kaszel, chrypka trwająca ponad 3 tygodnie lub trudności z połykaniem.
Nietypowe krwawienia (np. z dróg rodnych, moczowych czy przewodu pokarmowego) lub zmiana rytmu wypróżnień.
Wyczuwalne guzki lub zgrubienia w piersiach, jądrach czy pod pachami.
Jeśli zauważysz u siebie takie symptomy, lekarz pierwszego kontaktu zleci podstawowe badania laboratoryjne (np. morfologię) lub obrazowe (np. USG, tomografię komputerową). W razie potrzeby ostateczne rozpoznanie stawia się na podstawie badania histopatologicznego (czyli mikroskopowej oceny wycinka tkanki pobranego podczas biopsji), które jest tzw. złotym standardem w onkologii.
Nowoczesna medycyna i wsparcie, które się należy
Onkologia XXI wieku to już nie tylko chirurgia, chemioterapia i radioterapia. Coraz większe sukcesy zawdzięcza się terapiom celowanym molekularnie (leki uderzające precyzyjnie w konkretne mechanizmy komórek rakowych) oraz immunoterapii (metoda, która „podkręca” układ odpornościowy pacjenta, by ten sam zaczął niszczyć nowotwór). Dzięki temu leczenie może zostać bardziej dopasowane do konkretnych potrzeb pacjenta, być skuteczniejsze i nieść za sobą mniej skutków ubocznych.
Musimy jednak pamiętać, że walka z rakiem to nie tylko podawanie leków. Pacjent to człowiek, który potrzebuje kompleksowej opieki: psychoonkologa, dietetyka, fizjoterapeuty czy rehabilitanta oraz wsparcia socjalnego. Systemy ochrony zdrowia i ubezpieczeń społecznych powinny gwarantować tę kompleksową pomoc każdemu, bez względu na status materialny.
Budowanie świadomości to nasz wspólny obowiązek. Korzystajmy z wiedzy, badajmy się regularnie i pamiętajmy, że w tej walce nikt nie powinien być zostawiony sam sobie. Zachęcamy Was do zrobienia małego kroku dla własnego zdrowia już dzisiaj.
